O Vlasotincu

Površina

307,93 km2

Broj stanovnika

29.893

Broj naselja

48

Prosečna gustina

108 st/km2
Ukratko o opštini

Generalno posmatrano opština ima brdsko-planinski karakter (sa razvijenim i razuđenim reljefom), koji čini preko 80% njene teritorije. Najniža tačka je na 230 m nadmorske visine na ušću Vlasine u Južnu Moravu, a najviši vrh raskrsje na 1.433 m. U morfološkom pogledu izdvajaju se dve celine dolinsko-kotlinska (najplodiniji deo opštine) i brdsko-planinska. Klima opštine Vlasotince je umereno – kontinentalna sa župskom varijantom u ravničarskom – brežuljkastom delu do 500m nadmorske visine. Opština Vlasotince raspolaže raznovrsnim prirodnim resursima, koji predstavljaju dobru osnovu za povećanje ekonomske snage i uspešniji razvoj opštine. Među značajne resurse ubrajaju se: poljoprivredno zemljište, šume, i vodni resursi, koji zajedno pružaju pogodne uslove za ekonomski razvoj turizma. Reka Vlasina - Gradsko jezeroPoljoprivredno zemljište predstavlja najobimniji i naznačajniji resursi.

   Prostire se na površilni od 16.853 ha. i obuhvata 54,7% teritorije opštine. U strukturi poljoplrivrednog zeljmišta dominiraju površine pod oranicama i baštama 43,0%. Kod setvene strukture dominantno mesto zauzimaju žita 64,7%, stočno krmno bilje 19,3% i povrće 14,7%. Kvalitet i raznovrsnost zemljišta, povoljni klimatski uslovi, izuzetno čista i nezagađena prirodna sredina, kao i tradicija stanovništva da se bavi poljoprivrednom proizvodnjom, omogućuju raznovrsnu proizvodnju u obimu, koji bi mogao biti oslonac budućeg razvoja. Razvojni značaj ovog resursa u narednom periodu zavisiće od intenziviranja povrtarstva, voćarstva i vinogradarstva, kao i od revitalizacije stočarstva i izgradnje preradjivačkih kapaciteta. Šume predstavljaju obiman prirodni resurs i značajan potencijal. Ukupna površine šuma i šumskih zasada na teritoriji opštine Vlasotince iznosi 12.873 ha.

Vlasotince na mapi Srbije Razvojni značaj ovog resursa zavisiće prvenstveno od zaštite i pošumljavanja šumskih površina, povećanja stepena otvorenosti velikih šumskih površina, primene stručno-tehničkih radova i šumama koje se nalaze u privatnom vlasništvu, kao i od uredjenja lovišta i razvoja lovstva. Vodni potencijal, reka Vlasina, predstavlja veoma važan potencijal opštine. Vlasina protiče kroz teritoriju opštine Vlasotince svojim srednjim i donjim tokom. Na teritoriji opštine Vlasotince, najvažnije pritoke Vlasine su: Ljuberađa, Tegošnica i Pusta Reka. Značaj vodnih resursa u narednom periodu zavisiće od njihove zaštite, očuvanja i uredjenja. Kulturnu baštinu opštine Vlasotince čine: arheološka nalazišta, crkve, spomenici, dela slikarstva, spomenici narodnog graditeljstva, znamenita mesta i ustanove kulture (Kulturni centar, Narodna biblioteka i KUD ''Siniša Janić'').   

Mrežu ustanova osnovnog obrazovanja čine 9 osnovnih škola od kojih su dve gradske ''Siniša Janić'' i ''8. Oktobar'' sa po oko 1.200 učenika. Opštinskom centru rade i dve srednje škole: Tehnička škola i Gimnazija ''Stevan Jakovljević''. Zdravstvena zaštita stanovništva obavlja se u Domu zdravlja i Bolnici sa zdravstvenim stanicama i ambulantama u naseljima. Pružanje usluga u oblasti dečje zaštite obezbedjeno je u okviru Predškolske ustanove ''Milka Dimanić''. Vlasotince ima brojna sportska udruženja i klubove. Teritorijalni raspored ustanova osnovnog obrzovanja u potpunosti zadovoljava potrebe stanovništva. Glavni nosilac i realizator aktivnosti iz delokruga socijalne zaštite je Centar za socijalni rad, koji je organizovan za opštine Vlasotince i Crna Trava.

Nešto o istoriji

Na 17 kilometara istočno od Leskovca, gde reka Vlasina napušta obronke Čemernika i prelazi u plodno Leskovačko polje, smeštena je varoš Vlasotince. Istraživanja su potvrdila da je to područje bilo nastanjeno još pre rimskog doba, a današnje stanovništvo je doseljeničko, pa su najstariji rodovi došli tokom druge polovine 18. veka iz raznih krajeva (Vlasina, Zaplanje, Kosovo, Znepolje, Stari Vlah, Crna Gora, Makedonija..). 

Po turskim izvorima 1516.godine bilo je kulturno i poljoprivredno sedište. Naselje se pominje pod turskim nazivom „Vlašotinac“ i u sastavu je Sofijskog sandžaka.U šesnaestom vekuima oko 600 stanovnika i 66 kuća.1879. godine u Vlasotincu je bilo 519 kuća i oko 2626 stanovnika. Po zakonu od 14. maja 1878. godine pripadalo je Vlasinskom srezu. Godine 1879. je umesto Vlasinskog obrazovan Vlasotinački srez.

Za varošicu je proglašeno 1878. godine. O njemu su pisali mnogi putopisci i književnici. Milan Rakić kaže:” Ja sam mislio da je Vlasotince selo, ili, ako ne to, a ono kakva mala jadna kasabica. Ali, kako sam se iznenadio kada sam ušao u varoš, koja je tako čista, bela, uljudna i uređena, kao da je 30 godina pod Srbijom, bila (radi se o opisu Vlasotinca 1880., godine). Ovde nema turskih zidova nego su kuće na ulici. Kuće su lepe i čiste; mnoge na dva boja, izgledaju kao kakve vile…”

Vlasotinčani su bili čuveni po tome da su pružali veliki otpor Turcima. Tako u Vlasotincu nije sagrađena ni jedna džamija. Vlasotinčani se protiv Turaka dižu prvi put 1809. godine, a poslednji put 1877. Pre nego što su srpske snage pri proterivanju Turaka došle u Vlasotince, varoš je bila slobodna. Vlasotinački „tojagaši“ su već unapred izdejstvovali bekstvo Turaka. Željni da se hvate „evropskog“ šešira umesto turske kape, meštani su čak i odbijali da piju turski čaj sa obrazloženjem da čaj čovek pije samo kad je bolestan. Posle oslobođenja od Turaka mnogi Vlasotinčani šalju svoju decu na školovanje u evropske zemlje. Po povratku sa školovanja mladi ljudi su u Vlasotince donosili napredne ideje. Izgradnja železničke pruge Leskovac-Vranje 1886. donela je povremenu stagnaciju u razvoju Vlasotinca. To dovodi do jačanja Grdelice i Predejana kao lokalnih trgovačkih centara. Vlasotinčani se okreću vinogradarstvu kao izlazu iz zaostajanja. Razvoj tekstilne industrije počinje posle 1890. godine. Velika potražnja za gajtanom navela je trgovce da izgrade gajtanare na Vlasini i njenim pritokama. Prvi mlin izgrađen je 1895. godine u Vlasotincu, a 1912. je u mlin ugrađen generator od 20 kW. Time je Vlasotince dobilo prvo električno osvetljenje. Istovremeno se trgovina i zanatstvo razvijaju. Tako nastaju nova udruženja i esnafi: obućarski esnaf 1883., kovačko-potkivačko-puškarsko-kazandžijski esnaf 1884., bakalsko-trgovački esnaf 1885., kao i još dva esnafa 1894. godine. Vlasotinački esnaf koji okuplja zanatlije svih profila se osniva 1901. A trgovačko udruženje 1920.

Između dva svetska rata Vlasotince doživljava renesansu. Vinogradari se udružuju u vinogradarsku zadrugu. Pojavljuje se prvi broj lista „Vlasina“, osniva se Fudbalski klub „Vlasina“, otvaraju se prve banke. Sledi otvaranje Knjižnice i čitaonice. Niču hidrocentrale na Vlasini i osniva se Sokolsko društvo.

Fabrika gajtana otvorena je u selu Kozaru kapitalom vlasotinačkog bogataša Koste Ilića Mumdžije, koji se smatra jednim od osnivača čuvene leskovačke tekstilne indstrije. Njegov najmlađi sin Vlada Ilić školovao se u inostranstvu i najznačajniji je gradonačelnik Beograda u međuratnom periodu (1935-1939). Za vreme njegovog mandata izgrađeno je više kapitalnih zdanja u prestonici, npr. Zoološki vrt, Sajmište. Nešto ranije na čelu prestonice je bio, takođe Vlasotinčanin, Milan Nešić, profesor Tehničkog fakulteta u Beogradu. Na njegovu je inicijativu ustanovljen beogradski grb koji se i danas koristi (1931). U to vreme je delovao jedan od najznačajnijih srpskih etnologa, Hristifor Crnilović, čijim je zalaganjem sačuvano dosta etnološkog blaga Srba, Makedonaca i Bugara.

Kulturni život se bogati formiranjem pevačkih družina „Karađorđe“ i „Mokranjac“, tamburaškog orkestra Branka Davinića kao i džez benda „Maroko“. Pevačka družina „Njegoš“ je osnovana još 1897. Vlasotinački kulturo-umetnički život se odvijao u Narodnom domu, sadašnjem sedištu TV Vlasotince. Objekat u akademsko-nacionalnom stilu je sagrađen oko 1930. godine materijalnim sredstvima Vlasotinačkog esnafa, Sokolskog društva, Trgovačkog udruženja, pevačke grupe „Njegoš“ i Narodne knjižnice i čitaonice. U njemu su priređivane razne zabave sa igrankama, matinei i maskenbali.

DRUGI SVETSKI RAT

Nemci su zauzeli Vlasotince 10.aprila 1941. godine. Tokom Drugog svetskog rata u Vlasotincu i okolini su delovale razne vojne grupacije: patizani, četnici, ljotićevci, nedićevci, Nemci i Bugari.
Dana 10.oktobra 1944. je Vlasotince oslobođeno ulazom Prve vlasotinačke brigade (partizani) u grad. Nova istorija Vlasotinca počinje posle Drugog svetskog rata.

Posle Drugog svetskog rata donet je Petogodišnji plan, kojim se krenulo u obnovu države, pa i Vlasotinca. Tada se najveći broj vlasotinčana asocirao na zanatsvo, a kasnije, razvojem socijalističkih proizvodnih odnosa, zanatsvo se udružuje u zadruge i polako ulazi u spregu sa socijalističkim sektorom i sve više se uključuje u društvenu proizvodnju.

Sredinom i krajem pedesetih godina prošlog veka, na temeljima mnogih zanatskih radnji nikli su novi industrijski pogoni: građevinski, tekstilni, mašinski, drvni i trgovinski.

Šesdesetih i sedamdesetih godina se ulažu napori za unapređenje poljoprivredne proizvodnje, razvoj postojećih i otvaranje novih industrijskih kapaciteta.

Sve do devedesetih godina dvadesetog veka Vlasotince se razvijalo u pravcu industrijskog centra, nadaleko poznato po svojim gigantima poput građevinskog preduzeća „Crna Trava“, drvne industrije „Besko“, „Vinarske zadruge“, tekstilne industrije „Vlasinka“, „Reteks“, „Pozamanterija“ i „Sinteks“ i dr. Posle tranzicije i ratnog perioda devedesetih godina dvadesetog veka strukturu vlasotinačke privrede do danas čine poljoprivreda, šumarstvo, tekstilna, metalna, drvna industrija, saobraćaj, građevinarstvo, trgovina, ugostiteljstvo i zanatstvo. Samo sa razvijenim preduzetništvom moguće je danas opštinu Vlasotince svrstati u krug razvijenih, koja prati tokove republike i regiona afirmišući se za proizvodnju zdrave hrane, jedinstvenog vinogorja, kao centar građevinarstva, sa prpoznatljivom turističkom slikom, skladno razvijene privrede, pre svega agro kompleksa, građevinske industrije, trgovine i turizma.

Vlasotince i okolina u prošlosti

Okolina Vlasotinca naseljena je vrlo rano. Najstariji poznati tragovi života na ovom području potiču iz neolita mladjeg kamenog doba. Život u neolitu karakteriše se zemljoradnjom, pripitomljavanjem životinja, boljom obradom kamena i izgradnjom staništa.

Tokom bronzanog gvozdenog doba na Balkanskom poluostrvu se formiraju etničke grupe Ilira i Tračana, koje su u 1.veku pre n. e. Rimljani pokorili, a njihove oblasti pripojene su rimskoj državi i uključene u sistem rimske vojne i upravne organizacije. Vizantijsko carstvo, iznutra slabo, nije moglo da se suprostavi velikim pomeranjima slovenskih plemena koja su u 6. i 7. veku počela da naseljavaju Balkansko poluostrvo.   

Od 9. do 12. veka ovi krajevi se nalaze u rukama Vizantije ili Bugarske, sve do snaženja raške dražave. Ratujući protiv Vizantije, Stefan Nemanja je, pored ostalih delova vizantijske teritorije oko Južne Morave, pripojio Srbiji i ove krajeve. Srpska feudalna država dostigla je vrhunac u 14. veku za vreme vladavine cara Dušana, a proces slabljenja počinje u drugoj polovini 14. veka. Posle Maričke i Kosovske bitke ona je postala vazalna država Otomanske imperije.

Na istorijskim mapama od 13. do 15. veka vlasotinački kraj se uvek nalazio u granicama srpske države. Pod imenom Vlašotinac, Vlasotince se po prvi put pominje početkom 16. veka i to u prvom sačuvanom popisu iz 1516. godine. U dokumentima iz tog perioda sreću se podaci o dobroj naseljenosti ovih krajeva (posebno ravničarskih predela) i dobroj mreži puteva. Za varošicu Vlasotince je proglašeno 1878. godine po oslobođenju juga Srbije od Turaka. 1893. godine je dobilo prvi urbanistički plan, koji je izradio inženjer Bartos. Bivši vlasotinački srez bio je širi nego sadašnja teritorija opštine Vlasotince. Obuhvatao je više zaplanjskih naselja, deo Lužnice, Crnu Travu, Grdelicu i još nekolicinu pomoravskih sela.

U Vlasotincu Turci nisu nikada živeli kao građani, niti se osećao veći uticaj turske administracije. S mukom su održavali vlast, zato je, izgleda, Vlasotince jedino mesto na Balkanskom poluostrvu gde oni nisu imali xamiju. Tek u drugoj polovoni 18. veka sagradili su kamenu kulu s puškarnicama u kojoj je boravio buljubaša s nekoliko sejmena, kao i haračlije u doba sakupljanja desetka. Kula je danas renovirana i pretvorena u muzej.

Stanovnici Vlasotinca i okoline nikada nisu bili mirni i nikada nisu mogli trpeti tuđinsku vlast. Č esto su dizali bune i ustanke. Prvi vlasotinački ustanak izbio je 1807. godine, a drugi 1839. Iz tog razloga Vlasotince je više puta spaljivano: 1809. i 1841. godine.

Leskovački kraj je 1877/78. skoro ceo bio obuhvaćen narodnim pokretom za oslobođenje i stvaranje dobrovoljačkih odreda. U vlasotinačkom kraju ustanici su zarobili 180 Turaka, zaplenili oružje i potukli Turke kod Orašačkog mosta, Kozaračke kuke i na Kosovici više Grdelice.

Posle oslobođenja od Turaka u Vlasotincu je živelo homogeno srpsko stanovništvo. Bilo je 576 domova i 2622 stanovnika. Vlasotince je bilo i značajan kulturni centar: imalo je 432 pismena muškarca i 22 pismene žene, što je za ono vreme nesumnjivo veliki broj. Prve škole bile si manastirskog tipa i to u Konopnici i Kozaru 1886. godine. [kola novog tipa otvorena je u Vlasotincu 1877. god. a nešto kasnije i ženska škola. Zanatlije su imale svoje esnafe. Brojni su bili obućari, kovači, kazanxije, pinteri, dunđeri. Lokalna trgovina sve više je uzimala maha. Razvija se bankarstvo, a javljaju se i začeci industrije: osniva se prva fabrika - radionica za proizvodnju gajtana u selu Kozaru 1890.
Početkom 20. veka u Vlasotincu se udružuju radnici i stvaraju sindikalne podružnice i radnička društva. Već 1908. formirana je socijal - demokratska stranka. Socijalisti se pojavljuju na poslaničkim izborima i organizuju prvomajske proslave. Vlasotinčani učestvuju masovno u balkanskim ratovima i u Prvom svetskom ratu. Posle oslobođenja život u gradu se normalizuje, ali položaj siromašnih je bio sve teži. Napredna omladina Vlasotinca i okoline u predvečerje Drugog svetskog rata razvija vrlo živ i intenzivan ideološko - politički rad. Kroz rad čitaonice i biblioteke, na sastancima i izletima i kroz akcije na uređenju grada, omladina priprema mase za odbranu zemlje od nastupajućeg fašizma. Godine 1939. obrazovana je ćelija KPJ, a 1940. aktiv SKOJ-a u Vlasotincu. U toku priprema za oružanu borbu skojevska organizacija je formirala više udarnih grupa a potom su preko 70 pripadnika udarnih grupa otišli u partizanske NOP odrede. Vlasotince je oslobođeno 10. oktobra 1944. kada počinje period od obnove i izgradnje.